In februari stond er een uitgebreid artikel ("In gelukzalige staat van onvrijheid") in de NRC over de roman 'Wij' van Jevgeni Zamjatin. Ah, Zamjatin!, ik sprong bijna op van mijn stoel in de trein! Toen ik 19 of 20 was las ik dit boek. Ik las het toen ook 2x direct achter elkaar en dat heb ik daarvoor en daarna nxf3xf3it gedaan! Het is altijd in mijn kast blijven staan, ik heb het gekoesterd (en nog nxf3xf3it bij iemand anders gezien), maar ik heb het nooit weer opnieuw gelezen.
Daar was, na het lezen van het artikel, toch ineens weer een flinke aanleiding toe. Het artikel hing ook samen met een heruitgave van het boek. Ik nam het mee naar Turkije, vorige week, en las het gisteren uit. Tjsongejonge, wat een meesterwerk is het (terwijl ik een bxe9xe9tje vreesde, dat het een glimlachjeugdherinnering kon worden)!

Nog weer even op internet gekeken naar informatie over 'Wij'. En dan lees je wel, wat voor belangwekkend boek het was en is. Het is geschreven in 1920 in het roerige Rusland, waar werd gezocht naar een compromis tussen het mooie en het lelijke communisme; tussen het haalbare en onhaalbare communisme. Uiteindelijk kreeg Zamjatin ook veel problemen in Rusland en mocht 'Wij' niet worden uitgegeven aldaar. De laatste jaren van zijn leven sleet hij in Duitsland en Frankrijk.
"Jee, jij hebt een eerste druk!", zei iemand mij, vorige week, op een boottochtje in Turkije. Een medetoerist vertelde toen, dat hij het boek ook aan het lezen was; hij had de nieuwe uitgave gekocht. Het kon best eens zijn, dat ik een collector's item in mijn bezit heb: de originele uitgave uit 1970.

'Wij' is het dagboek van D-503, verteld vanuit een maatschappij zo'n 1000 jaar in de toekomst t.o.v. 1920. (Het is ook een belangrijke inspiratie geweest voor Huxley en Orwell; de eerste echt dystopische roman.) Hij vertelt als wiskundige en bouwmeester van de 'Integraal' over de ideale maatschappij, waarin hij een radartje is in een magnifiek systeem. Deze Integraal is een ruimtevaartuig, dat weldra op verkenning zal gaan buiten de Aarde om deze ideale maatschappij verder te brengen.
Maar hij is nog maar koud begonnen met zijn dagboek of er gebeuren dingen met hem, die hij zelf niet vatten kan: de "mens" in hem wordt wakker gemaakt. En dat komt doordat hij verliefd wordt: een gevoel dat helemaal niet bestaan kan in zijn wereld. Dat is ook het bijzondere: D-503 ziet het ook als een ziekte, maar hij geeft wel, met volle overgave, toe eraan (zo gaat dat met liefde: hij kxe1n niet anders!). En ondertussen kan hij verder met het idealiseren van zijn wereld, want het is tenslotte slechts een ziekte.
De vrouw op wie hij verliefd is, gebruikt hem echter alleen: zij heeft hem, als bouwmeester van de Integraal, nodig voor een revolte tegen deze ideale maatschappij, die natuurlijk een grote manipulatie-dictatuur is (ja, in de meest perfecte vorm).
Aan het einde van het verhaal heeft ook D-503 de 'grote operatie' ondergaan: zijn fantasie is eruit gesneden. De revolutie lijkt te zijn verijdeld en D-503 is weer helemaal xe9xe9n met het systeem.

Zo verteld lijkt het een eenvoudig verhaal. Ergens is dat ook gewoon zo. De kracht van het werk zit 'm in de psychologische kant: hoe worden de motieven beschreven; hoe diep gaat D-503 in het graven in zichzelf, terwijl hij daar de middelen niet voor heeft. Dan voel je, dat je met een ongelooflijke romanticus te maken hebt, die een gigantisch gevecht levert tegen het aangeleerd en opgelegd autisme van staatswege. Het is gewxe9ldig om dat te lezen.
Ik heb in het boek al dertig jaar geleden veel kantlijn-aantekeningen gemaakt. Soms staat er ook gewoon 'schitterend!' bij wat accolades bij een alinea. (In een handschrift, waarin ik nauwelijks nog het mijne kan herkennen!
Nu ook is het nog treffend om enige van deze frases aan te halen, want ze zetten op grandioze wijze je natuurlijke perceptie op zijn kop:

Blz. 7: "Nee, dan de hemel! Diepblauw, door geen enkel wolkje ontsierd (hoezeer hadden de Ouden toch een barbaarse smaak, dat die onzinnige, rommelige, dom-botsende klompen damp hun dichters konden bezielen!)."

Blz. 14: "Wij allen hebben nog als kind, op school, in dat voortreffelijkste van alle tot ons gekomen monumenten der oude literatuur gelezen: 'Dienstregeling der Spoorwegen' heet het."

Blz. 18: "Zij konden slechts scheppen, wanneer zij zich hadden opgevijzeld tot aanvallen van 'inspiratie', een ons onbekende vorm van epilepsie."

Blz. 54: "De hemel.. (..) De Ouden wisten dat daar hun hoogverheven, verveelde scepticus: God zat. Wij weten dat daar het kristalblauwe, naakte, onbetemelijke niets is. (….) Kennis die absoluut ervan overtuigd is dat zij onfeilbaar is, is geloof."

Blz. 79: D-503 is naar het Medisch Bureau gegaan: "'Uw zaak staat er slecht voor! Het laat zich aanzien, dat er zich een ziel in u gevormd heeft.' Een ziel? Dat vreemde, klassieke, sinds lang vergeten woord. Wij spraken soms nog van 'xe9xe9n van ziel en geest', 'zielloos' (…..), maar een ziel…. nee!"
Daarna:
"Luistert u eens: zoudt u geen toestemming willen geven…. u op sterk water te laten zetten? Dat zou voor de Vereende Staat buitengewoon…. dat zou ons helpen een epidemie te voorkomen."

Blz. 111: "Een seconde keek ik naar haar met de overschillgheid van een buitenstaander, zoals iedereen: zij was niet langer een nummer: zij was slechts een mens, zij bestond slechts in de hoedanigheid van een metafysische substantie van de belediging, de Vereende Staat aangedaan."

Blz. 113: "Maar immers: bewust zijn van zichzelf, de eigen individualiteit beseffen, dat doen slechts een oog met een vuiltje erin, een zwerende vinger, een rotte kies; want voor een gezond oog, een gezonde vinger of kies, is het of ze er zelf niet zijn."

Blz. 120: "Uiteraard lijkt het niet veel op de wanordelijke, ongeorganiseerde verkiezingen bij de Ouden, toen (het klinkt gek) zelfs het resultaat van de verkiezingen alleen al, van tevoren onbekend was. Een staat te bouwen op volkomen ongesommeerde toevalligheden, blindelings: wat kan er onzinniger zijn dan dat?"

Blz. 141: "De mens is als een roman: tot op de laatste bladzijde weet je niet hoe het zal aflopen. Anders had het geen enkele zin die te lezen…"

Blz. 156: "Maar dat is niet uw schuld: gij zijt ziek. De naam van deze ziekte: fantasie. Dat is een worm die zwarte rimpels uitknaagt op het voorhoofd. Dat is een koorts die u ertoe drijft steeds verder te vluchten, schoon dat 'verder' ook daar mocht aanvangen waar het geluk te einde loopt. Dat is het laatste obstakel op de weg naar het geluk." 

Herman de Coninck overleed op 53-jarige leeftijd in 1997. Hij was in Vlaanderen xe9xe9n van de belangrijkste literaire gezichten. En ook in Nederland was hij vooral bij poxebzie-liefhebbers bekend. Ik las een jaar of twintig geleden al zijn gedichten; hij was xe9xe9n van mijn favoriete Nederlandstalige dichters. Hij schreef in mooie ronde taal, met veel ruimte voor herkenning, verplaatsing in de ander; taal die je wat lichter doet voelen in plaats van wat zwaarder, ondanks de diepgang.

Kristien Hemmerechts, van wie ik lang geleden eens een boek las dat me totaal niet bekoorde, waarna ik ook een een lichte tegenzin ontwikkelde als ik met haar werd geconfronteerd, was de laatste negen jaar van Herman's leven zijn partner. En was vijf jaar met 'm getrouwd.
'Taal zonder hem' schreef ze in het jaar na zijn plotselinge dood. Ik weet niet of het zo bedoeld is, maar het is een hommage aan Herman, waarin zijn leven – wie en hoe hij was – heel mooi vervlochten wordt in het veelvuldige aanhalen van zijn poxebzie.
Ik heb dit boek ademloos gelezen; weet nu dat misschien haar eigen boeken/fictie niet voor mij bestemd zijn, doch dat ook zij iemand is om heel hoog te achten: als je zo over je leven en je liefde kunt schrijven, dan ben je een bijzonder mens.

Beide hadden ze (hoewel pas 32 en 44 jaar oud) al een heftig leven achter de rug, toen ze samen een relatie kregen: De Coninck was zijn vrouw verloren met een auto-ongeluk; Hemmerechts was twee kinderen verloren en gescheiden. Samen leefde ze een erg literair leven; zij werkt ook aan de universiteit; hij is hoofdredacteur van een literair tijdschrift. Ze wonen in een groot huis buiten de stad met haar kind (zijn kind was al volwassen). Ze hebben een brede wereld van vrienden om zich heen; leven een mooi leven, hoewel ook duidelijk wordt, dat een relatie tussen 2 zulke grote ego's niet altijd makkelijk is.
De Coninck leeft wel fysiek op het randje van houdbaarheid: dagelijks grote hoeveelheden alcohol. Alcohol zonder dronkenschap; alleen maar continu zo'n beetje doordrinken, als way of life. En daarnaast een enorme intellectuele productiviteit. Je ziet het voor je: als er niet geschreven werd, dan werden er wel eindeloze bomen opgezet, gediscussieerd tot diep in de nacht. Tegelijkertijd xf3xf3k een lowbrow-leven: gek zijn op voetbal en op kijken naar Hollywood-films met je dochter.

In mei 1997 was hij met allemaal bekende schrijvers onderweg naar een literair festival in Lissabon. Daar is hij zomaar op een stoep in elkaar gezakt, in bijzijn van Anna Enquist en Hugo Claus, en overleden. Waarschijnlijk ook deels gevolg van op fysiek niveau flinke zelfverwaarlozing. In Vlaanderen sloeg zijn dood in als een bom. En ikzelf weet ook nog heel goed dat ik het bericht vernam op het journaal.

Ik heb geen passages onderstreept in 'Taal zonder mij', zoals ik dat vaak doe. Ik las het boek aan de rand van een zwembad in Turkije. Vind het altijd een aparte sensatie om zo in twee totaal gescheiden 'werelden' tegelijkertijd te "zijn": ondubbelzinnig ontspannen met biertje en gekeuvel bij zwembad; regelmatig boek wegleggen en verfrissen; daarna onopgedroogd het boek weer gepakt… En daarnaast: intens meegevoerd worden in het leven van De Coninck en Hemmerechts.
De laatste tien jaar houd ik me nauwelijks bezig met het lezen van poxebzie. Dat zou ik wel weer eens mogen doen, want sjonge, wat blijven veel van de gedichten van De Coninck speels, intens, diep en echt leesbaar tegelijk. Ook voor een niet zo highbrow-lezer als ik. Daarom nu alleen nog maar een mooi gedicht van hem, geschreven na de dood van zijn vrouw:

ik zie je nog altijd liggen, je vingers
smal en paars als asperges,
deze hele bleke stille vorm van jezelf-zijn
die je altijd al wel had,
een streepje gestold bloed uit je mond:
niks-zeggen was ook vroeger jouw manier
van gekwetst-zijn, ik denk: sluit nu maar
je ogen, kom, ik zal je helpen -

dit is al wat ik nog kan doen:
dit niet-meer-weten-wat-zeggen
en het zeggen

Die laatste strofe is echt Vasalis-achtig, vind ik zelf: kan zo op een rouwkaart.
Hemmerechts schrijft over dit gedicht, ook erg mooi: 'het is een tekst waarvan het misschien belangrijker is dat hij bestaat dan dat hij gelezen wordt.'

(Even de 'gelezen boeken' bijwerken. Ben week op vakantie geweest namelijk. Daarover weldra trouwens ook nog wat info op dit weblog…)
De Voorzitter is een oudje van Giphart, dat ik nog niet had gelezen. Trof het op een boekenstapel bij een bazar voor xe9xe9n euro; een exemplaar dat uit de bibliotheek van Baflo komt!
Het is een schertsromannetje (150 blz.) over de voetbalwereld. Om preciezer te zijn: over de voorzitter van een regionale eredivisieclub. Misschien dat iemand als Karel Aalbers ervoor figuur heeft gestaan. Waarschijnlijk een compilatie van de voorzitters van de laatste decennia. Zo'n personage dus. Giphart bedankt in het boek de hele redactie van Hard Gras en ook expliciet mensen als Hugo Borst: mensen die de wereld van profvoetbal xe9rg goed kennen. Ik wil graag aannemen, dat de feiten hevig 'over the top' zijn, doch dat de kern op de realiteit is gebaseerd: dit soort praktijken bestxe1xe1n, dat geloof ik gerust.

Natuurlijk ben ik redelijk 'van de naxefeve' (dat koester ik ook), maar dan nog: het vliegt mega de bocht uit, hoe plat, hoe lelijk deze wereld in elkaar steekt. Wat dat betreft deed het verhaal ook een beetje iets met me, wat ook 'De Zaak Kooistra' deed: nxf3g wat schellen vallen van je ogen!; nxf3g wat meer cynisme mag leidend zijn bij de dagelijkse perceptie van specifieke omgevingen van mannetjesmakerij. Zie je zo'n Michael van Praag op TV, dan zie je een 'vader'-figuur, een redelijke man. Zelfs v.d. Herik kon ik altijd met een beetje moed nog serieus nemen (hoe naxefef). En in de huidige tijd geldt dat voor Munsterman van Twente: die man lijkt toch xe9cht voor integriteit te staan. Dan denk ik meer: nee, jongen, niet altijd zo cynisch zijn!
Maar ja, aan de andere kant heb je ook een Scheringa….

In 'De Voorzitter' vertelt voorzitter Brons van de club Bandstad over zijn ervaringen, die leiden tot zijn eigen ondergang (vergelijk Kooistra). Hij beschrijft dat hilarisch, zonder een enkel blad voor de mond te nemen. Dat hoeft ook niet, want hij is (volgens hemzelf) ook God zelf (bij wijze van spreken): de hele wereld is xe9xe9n grote bende om te naaien. "Zo zit het leven nu eenmaal in elkaar", is zo'n beetje het motto. Pakken wat je kan en ga alleen voor je eigen belang (net als ieder ander die daar slim genoeg voor is; de rest is dom klootjesvolk en hoef je alleen maar rustig te houden).
Wat eigenlijk het meest onthutsend is (en dat bexefnvloedt je blik op de a.s. voetbalcompetitie toch een beetje): hij bepaalt xe1lles; de trainer heeft helemaal niks in te brengen. Hoe schrikbarend weinig nagedacht wordt over beleid, over aankopen; het is alleen maar rasopportunisme. En dat gaat dan over miljoenen. Zou het zxf3 erg zijn?, denk ik dan telkens.
Gelukkig maar, dat alles uiteindelijk verschrikkelijk in elkaar flikkert. Een heerlijke glimlachroman, geschreven door de echte Giphart: een venijnig verteller met talent voor uitvergroten.
Ik citeer de eerste alinea van het boek, want ik vind dat een geweldige trekker om door te lezen. Brons vertelt:
"De mensheid bestaat voor 95% uit gnagdoen. Uit kleine mensjes die ademen en dat leven noemen, uit kabouters. Hun ademstootjes zijn te zwak om iets van belang te kunnen presteren. Wanneer de meeste mensjes in de seconden voor hun dood over hun schoudertjes kijken en terug in de tijd worden geflitst, zijn ze overbodigheid, petieterigheid, vermorsing, bospaddestoelen, kabouterhuisjes. Van kind af aan bezit ik een kabouterdetector. Als ik een ruimte betreed zie ik automatisch overal virtuele kaboutermutsjes vrolijk op en neer huppen. Daar staan ze, de mieze, afgunstige, laffe, bange, voorzichtige, kleinzerige, kleinzielige, immer verliezende bijna-mensjes. Het zijn de smurfen voor wie de wereld draaiende wordt gehouden.
Jij ook. Jij bent ook een kabouter……. "
(En dat zegt-ie dan tegen de journalist die (kennelijk) bezig is een reportage/boek over hem te maken. Hoewel het verhaal louter zijn verhaal is, is de enscenering zo, dat het een groot interview van hem lijkt.)

Hier in Groningen zijn we min of meer opgegroeid met Kooistra. Heel regelmatig verscheen er wel weer nieuws over hem. Meestal in relatie tot gefailleerde uitbaters van kroegen in de stad, vooral aan de zuidwand van de Grote Markt. Op een min of meer automatische piloot vorm je een beeld van zo'n man. In elke stad heb je van die megalomane lokalo's; de kleine keizers van de lokale of regionale middenstand. In zijn 'methode' (simpel en effectief) had ik me echter nooit verdiept. En al lang geleden dacht ik op een redelijk latente wijze over de door Kooistra misdeelden: dan moet je ook maar geen zaken doen met de man, klojo!

Hij had, dat wordt wel duidelijk uit dit boek, helemaal geen directe nood om txe9 ver te gaan in zijn zaken: hij had het gerust 'leuk kunnen houden' en toch een zeer welgesteld leven kunnen leiden. Maar daar ging het hem (aanvankelijk in ieder geval niet; later, vooral door zijn nare echtgenoot, geleidelijk steeds meer wel) dus niet om! En dat is ook de kern van dit boek: het is helemaal niet het verhaal van hoe een zakenman (op een lelijke wijze) zijn zaken doet. Hoevaak ook geldt, dat ik regels skipte omdat ze teveel gingen over de regelarijen en kongsies tussen de ene gladjakker en de andere, ten diepste is dit een psychologisch verslag dat peurt naar de kennelijke onvermijdelijkheid die ten grondslag ligt aan de buitenproportionele inhaalpraktijken van deze (of "zo'n") meneer. Het gaat niet om geld, maar om macht. En, daarmee verbonden: ook de kennelijk overmijdelijkheid, dat zoveel horeca-uitbaters telkens weer in zijn val trapten. En dat is erg fascinerend om te lezen.

Enige kernfeiten: Sjoerd Kooistra was wel een hxe9le grote asshole. En zijn nicht-echtgenoot is een zeer platvloers,vals en inhalig heerschap, dat optimaal gebruik maakte van xe9n Kooistra's kant als inhalige zakenlul xe9n Kooistra's kant als afhankelijke liefdespartner. Nee, helemaal niemand hoeft medelijden te hebben met het tragische einde van Kooistra. Het aardige is ook, dat helemaal niemand dat heeft: alle mensen uit Kooistra's buurt, zelfs degenen die hem tot het einde steunden, tonen feitelijk niets van 'medelijden'. Ze gaan nog niet zover, dat ze (eerlijk) vertellen, dat het om opportunistisch eigenbelang ging, om in zijn buurt te verkeren, maar ze laten verbloemd of onverbloemd alleen doorschemeren, dat Sjoerd gxe9xe9n leuke vent was.
Als ik het boek naar weer eens een pagina of 10 weer eens dichtsloeg, zat ik altijd weer even extra te kijken naar die foto van hem op de kaft, zittend voor de Groote Griet: hij heeft ook een uitgesproken onsympathieke kop en uitstraling! Vrienden heeft hij nooit gehad.
Finale: ook zijn zelfmoord was een puur zakelijke daad. Ere wie ere toekomt: om medelijden heeft hij ook nooit gevraagd.

Deze had ik nog liggen, ongelezen, meegeplukt uit een schoolbazar voor 1 euro; het was het boekenweekgeschenk in 1984. Zo tussendoor pak ik alles van 't Hart wel mee. Maar hij heeft nogal veel boeken en boekjes geproduceerd, dus er blijft altijd nog wel wat, dat ik nog niet ken. Zoals dus dit werkje van 92 bladzijden.
De laatste die ik las van 't Hart was de nieuwste: zijn autobiografische verhalen in 'Dienstreizen van een thuisblijver'. Eigenlijk had deze daar wel tussen gepast. Het is dan wel een roman(netje), maar het gaat wel over Maarten zelf en enige ervaringen tijdens dienstreizen, naar congressen als bioloog van de uni van Leiden, verzonnen of niet. En ook in 'Dienstreizen' zijn de personages, inclusief dat van hemzelf, vaak zo heerlijk absurdistisch, dat ook dixe9 verhalen als semi-fictie kunnen worden gelezen. Daar had 'De Ortolaan' naadloos tussen gepast.
De ortolaan is een bijzonder vogeltje, dat maar weinig voorkomt in Nederland. Hij vertelt over dit vogeltje aan Alma, die eerst als stagiaire en dan, verdeeld over zo'n 15 jaar nog 3 keer als wetenschapster, bij dienstreizen, zijn pad kruist. Maarten wordt op zijn eigen wijze nogal verliefd op Alma, maar hij is dit natuurlijk weer zxf3 fatsoenlijk, dat Alma zich juist superbeschermd weet bij hem (hij is ook een getrouwde vent natuurlijk). En daar is het bij de meer timide mannen bekende clichxe9 weer het feit: de lieve, zachte jongens, waar de vrouwen wel gek op zijn, maar die ze nooit willen 'hebben'. Maarten draagt dat met weelde. En hij sublimeert het ook: deze liefde is absoluut en immaterieel; hij kan in sublieme stilte en eenzaamheid ervan genieten. Bekend Lietmotiv van hem; leent zich perfect voor de zelfspot, die hij graag gebruikt. ("Als ik toch gewoon in haar keukenkastje mocht komen wonen!") 
Zoals wanneer een vrouw in Schotland hem 'herkent'. Hij put zich uit in het proberen te vertellen, dat hij 'not the one' is, maar zij pakt haar portemonnee: "…haalde er, nu al met betraande ogen, een fotootje uit te voorschijn waarop een onwaarschijnlijk lelijk manspersoon te zien was, die sprekend op mijn leek."
Maarten bespiegelt zijn gedachten elke vijf bladzijden wel een keer met een liederlijk citaat uit een Kierkegaard-boek. En natuurlijk ook met referenties naar psalmen, bijbelteksten en Bach. En bij een eindfeest bij een congres gaan de mensen dansen: dan slaagt 't Hart er txf3ch weer in (hij kan het niet laten) om over te brengen, hoe ridicuul dat geschok met lijven toch is.

Op het einde, bij een congres in Duitsland, vliegt een ortolaan tegen het universiteitsgebouw aan. Hij neemt het beestje mee en laat het Alma zien bij het slot-diner. Het beestje is dood. En daar eindigt ook hetgeen er tussen hem en Alma was. Onderweg naar huis moet hij 18 keer overstappen, mooie metafoor voor de omweg xe9n het definitief-zijn van de rest van zijn leven zonder Alma. De arme maar toch luchtige en blijmoedige Maarten gaat gewoon verder, zoals altijd. Die op een halve wijze totale manier van in het leven staan verwoordt hij ook een keer treffend als hij het heeft op wat hem zo aantrekt in het vliegen in een vliegtuig: je hangt dan eigenlijk even buiten de tijd, buiten het leven, want je moet eerst nog maar zien, of je wel weer beneden komt.
Eigenlijk gaat het mij niet persxe9 om zijn verhalen; ik vind het gewoon heerlijk om zijn beschouwingen en zijn vertelsels over zijn 'da sein' te lezen.
(Mooiste zin: (op een station) 'Onder de verroeste overkapping treuzelde een gure wind.')